FİİLDE ÇATI KONU ANLATIMI

0 2 Comments

Cümle içinde özne ve nesnenin, çekimli fiilden oluşan yüklem arasındaki ilişkiye çatı denir. (Unutmayalım ki isim yüklem olan cümlelerde çatı aranmaz.) Bu tanımdan yola çıkarak çatı konusu iki başlıkta incelenir.

1.Özne – Yüklem İlişkisi: Cümle içinde yüklemin belirttiği işi yapan özenin özelliklerine göre ilişki dört farklı isim alır.

a)Etken Çatı: Yüklemin belirttiği işi yapan özne cümle içinde geçiyor veya yüklemin aldığı eklerden (gizli, gerçek özne) anlaşılıyorsa etken fiil denir.

Örnek:

Merve ödevini yaptı. (Kim yaptı? Merve)

Yiğit kitap okumayı sever. (Kim sever? Yiğit)

Bugün okula gittim. (Kim gitti? Ben)

Bahçede neşeyle top oynuyorlar. (Kim oynuyor? Onlar)

b)Edilgen Çatı: Cümle içinde yüklemin belirttiği işi yapanın belli olmadığı durumlarda işten etkilenen varlığın özneymiş gibi kabul edildiği ve yüklemin -l veya -n eklerini aldığı çatıya denir. (Sözde özne bulunur)

Örnek:

Caddeler coşkuyla süslendi. (Kim süsledi? Cevap işi yapan değil etkilenen caddedir.)

Teneffüste sınıfın penceresi kırıldı. (Kim kırdı? sorusuna cevap işi yapan değil etkilenen penceredir.)

c) Dönüşlü Çatı: Yüklemin belirttiği işi hem yapan hem o işten etkilenen olduğu çatıya denir. Etken fiillere -l ve -n ekleri alırlar. (Edilgen çatıdan farkı gerçek veya gizli öznenin olmasıdır.)

Örnek: (Edilgen çatı örnekleri dönüşlü yaparak farkı görelim.)

         Melda düğün için süslendi. (Cümlede işi yapan Melda işten etkileniyor)

         Gökhan cevabı bulunca öne atıldı. (İşi yapan il işten etkilenen Gökhan’dır.)

         d) İşteş Çatı: En az iki öznenin yaptığı fiillerdir. Fiile -ş eki getirilerek türetilir. (Bazı fiiller -ş ile biterek kendiliğinden işteş özelliği gösterirler. İşteş fiiller yapılışına göre iki farklı şekildedir.

         Örnek:

Türkçe Öğretmeni ile görüştüm. (Karşılıklı yapma anlamı var.)

                   Caddenin karşısındaki arkadaşıyla selamlaştı. (Karşılıklı yapılıma anlamı var.)

                  Gürültüden ürken güvercinler kaçıştılar. (Birlikte yapma anlamı var.)

                  Öğrenciler koridorda koşuşuyorlardı. (Birlikte yapma anlamı var.)

         2.Nesne- Yüklem İlişkisi: Cümle içinde nesne var ise geçişli çatı, yok ise geçişsiz çatı denir. (Bazı kaynaklar oldurgan ve ettirgen çatıdan bahsetse de müfredat değişikliklerinden dolayı ben almayacağım şimdi.)

         Örnek:

                   İrem kalemini bana verdi. (Nesne var- geçişli)

                   Umut derse kitap getirmemiş. (Nesne var- geçişli)

                   Meydana yürüyerek gittiler. (Nesne yok geçişşiz)

                   Yorgunluktan hemen uyuyakaldı. (Nesne yok- geçişşiz)

         Not: İş fiillerinin yüklem olduğu cümlelerde nesne olmasa da geçişli çatı sayılır.; bunu da onu kelimesiyle kontrol etmeyi unutmamak lazım.

                   Yusuf yanlışlıkla kırdı. (Cümle içinde kırılan bir varlık olmasa da anlam olarak var.

İndirmek için tıklayınız.

sıradan dersler

Categories:

2 thoughts on “FİİLDE ÇATI KONU ANLATIMI”

  1. Sıla dedi ki:

    Güzel miş dersde islediklerimizin aynisi

    1. siradandersler dedi ki:

      Umarım faydalı olmuştur.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir